สวัสดีครับ คุณผู้อ่านทุกท่าน วันนี้ขอขยับ มาชวนคุยเรื่องที่ดูเหมือนจะไกลตัวแต่ใกล้เงินในกระเป๋า (ภาษี) ของพวกเราที่สุด อย่างนโยบาย ‘Open by Default’ (เปิดเผยเป็นหลัก ปกปิดเป็นข้อยกเว้น) ของ กทม. ภายใต้การนำของท่านผู้ว่าฯ ชัชชาติ สิทธิพันธุ์
ถ้ามองเผินๆ ตามหน้าสื่อ ข่าวนี้ก็อาจดูเหมือน “อีเวนต์โชว์วิสัยทัศน์” ทั่วไปของนักการเมือง แต่ในมุมมองของคนที่มองทะลุโครงสร้างระบบราชการ… งานนี้มีทั้ง “เพชรเม็ดงาม” ที่น่าตื่นเต้น และมี “ตอไม้” ขนาดใหญ่ใต้น้ำที่รอให้เรือของท่านผู้ว่าฯ ไปเกยตื้น
“ขุมทรัพย์ข้อมูล” นวัตกรรมสแกนกรรมคนโกง
เรามาว่ากันที่ “เพชร” กันก่อน สิ่งที่ต้องปรบมือให้และเห็นว่าเข้าท่าที่สุด ไม่ใช่แค่ปรัชญาหรูๆ หรอกครับ แต่คือการตอกลิ่มลงไปตรงๆ ว่า ข้อมูลที่เปิดเผยนั้นต้องอยู่ในรูปแบบ Machine-readable หรือพูดภาษาชาวบ้านคือ “คอมพิวเตอร์ต้องอ่านรู้เรื่อง และเอาไปประมวลผลต่อได้ทันที!”
ที่ผ่านมา ระบบราชการไทยมักลักลั่นความโปร่งใสด้วยการเอาแฟ้มจัดซื้อจัดจ้างหนาเตอะ ไปสแกนเป็นไฟล์ PDF ทื่อๆ แล้วแปะบนเว็บไซต์… ใครอยากตรวจสอบก็เชิญเอาแว่นขยายมาส่อง นั่งบวกเลขกันตาแฉะ
แต่ถ้าข้อมูลมาเป็นไฟล์ฐานข้อมูลดิบ (เช่น .csv หรือ API) เมื่อไหร่… เกมเปลี่ยนทันที!
โปรแกรมเมอร์ ภาคประชาสังคม หรือแม้แต่ระบบ AI จะสามารถดูดข้อมูลเหล่านี้ไปสร้าง Dashboard ให้ประชาชนดูสดๆ หรือเขียนอัลกอริทึมจับสังเกตได้ในเสี้ยววินาที…ตัวอย่างเช่น…
“เอ๊ะ ทำไมบริษัท A ได้งานปูทางเท้าซ้ำซากใน 15 เขต?”
“ทำไมราคาประมูลมันถึงเฉือนชนะคู่แข่งแค่หลักร้อยบาททุกรอบ?”
นี่แหละครับ นวัตกรรมเปลี่ยนเกม! มันคือการเปิดประตูให้คนเก่งๆ นอกระบบราชการ เอาเทคโนโลยีมาสร้าง “ตะแกรงร่อนคนโกง” ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
“ตอ” กฎหมายเก่า กับสัญชาตญาณเอาตัวรอด
แต่เดี๋ยวก่อน!!! โลกความจริงมันไม่ได้โรยด้วยกลีบกุหลาบ… เพราะ “ตอ” ที่รออยู่ มันหยั่งรากลึกกว่าคำสั่งผู้ว่าฯ กทม. หลายเท่านัก
นั่นคือการปะทะกันอย่างจังระหว่าง “นโยบายระดับท้องถิ่น” กับ กฎหมายแม่ระดับชาติ อย่าง พ.ร.บ.ข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ. ๒๕๔๐
คุณผู้อ่านลองหลับตาจินตนาการดูนะครับ… วันดีคืนดี กทม. สั่งให้เจ้าหน้าที่ระดับล่างอัปโหลดข้อมูลสัญญาว่าจ้างเอกชนโครงการใหญ่ๆ ของ “กรุงเทพธนาคม” ขึ้นสู่ระบบสาธารณะ แต่เอกชนคู่สัญญาส่งหนังสือหรือทนายมาขู่เบรกว่า “ขืนเปิดเผย ถือว่ากระทบความลับทางการค้า ตามมาตรา 15 ของ พ.ร.บ.ข้อมูลข่าวสารฯ นะ!”
คุณคิดว่าข้าราชการตัวเล็กๆ ที่มีเงินเดือนไม่กี่หมื่น จะเลือกอะไร ? ระหว่าง…
ก. ทำตามคำสั่งผู้ว่าฯ ชัชชาติ (ที่เดี๋ยวหมดวาระก็ไป) แล้วเสี่ยงถูกเอกชนฟ้อง ม.157 ฐานปฏิบัติหน้าที่ ละเว้นการปฎิบัติ
ข. เพลย์เซฟ งัด พ.ร.บ. ข้อมูลข่าวสารฯ มาตรา 15 มาอ้างว่าเป็น “ข้อยกเว้น” แล้วเตะถ่วงให้ประชาชนไปทำเรื่องร้องขอ และรอตั้งกรรมการวินิจฉัยกันเอาเองเหมือนเดิม
ร้อยทั้งร้อย… สัญชาตญาณเอาตัวรอดของระบบราชการย่อมเลือก “ข้อ ข.” ! และนั่นจะทำให้นโยบาย Open by Default อันสวยหรู กลายเป็นแค่เสือกระดาษที่ถูกยิงตายด้วยความกลัวและข้อกฎหมายเก่าทันที
ฝากไว้ให้คิด… ถึงผู้ว่าฯ ชัชชาติ
ท่านผู้ว่าฯ ครับ… การเซ็นคำสั่งนั้นง่าย แต่การรื้อ “วิธีคิด” และกำจัด “ความกลัว” ของคนในระบบราชการนั้นยากกว่ามาก
ถ้าท่านไม่อยากให้นโยบายนี้เป็นแค่พลุที่จุดสว่างแล้วก็ดับไป ท่านต้อง “กางร่ม” ให้คนทำงานด้วยครับ ท่านต้องสร้างคู่มือและเกณฑ์การตีความที่ชัดเจนแบบฟันธงลงไปเลยว่า อะไรคือ “ความลับที่ต้องปกปิด” และอะไรคือ “ข้ออ้าง” รวมถึงต้องมีกลไกทางกฎหมายของ กทม. ที่พร้อมกางปีกปกป้องข้าราชการผู้น้อย หากพวกเขาถูกฟ้องร้องจากการทำหน้าที่เปิดเผยข้อมูลอย่างสุจริต หรือจะให้ดี ต้องหาวิธีปิดช่องไม่ให้พวกเขาถูกฟ้องร้องจากกรณีนี้ไปเลย
อย่าลืมนะครับ… เทคโนโลยีที่ดีที่สุด ระบบ Data Catalog ที่แพงที่สุด ก็พ่ายแพ้ให้กับ “ความกลัวติดคุก” ของเจ้าหน้าที่คนกดปุ่มอัปโหลดเสมอ…
ทำระบบให้ดีแล้ว ก็อย่าลืมอุดช่องโหว่ทางกฎหมายและคุ้มครองคนทำงานด้วย นโยบายนี้ถึงจะ “เปิด” ได้จริง โดยไม่ต้องมีใครเอาอนาคตตัวเองไปแขวนอยู่บนเส้นด้ายครับ
เรื่องที่เกี่ยวข้อง
ดูในหมวด Editor →
ประเทศไทยในวันที่พวกเราจะกลายเป็นแค่ "ผู้เช่า" ในแผ่นดินเกิด!...
ไทยกำลังเผชิญวิกฤตเศรษฐกิจและการเมืองที่ลึกซึ้ง โดยทุนใหญ่ย้ายฐาน SME ตกงาน และระบบราชการล้าหลัง ตามสัญญาณเตือนจาก IMF และธนาคารโลก
หมากในเกมศึกซักฟอก..เมื่อ 'มารยาท' มันค้ำคอ
บทความวิเคราะห์การอภิปรายไม่ไว้วางใจในสภา โดยเน้นท่าทีและจุดยืนของพรรคการเมืองต่อประเด็นคดีฮั้วเลือกตั้ง ส.ว. และความขัดแย้งระหว่างพรรคเพื่อไทยกับพรรคภูมิใจไทย
“ศิริโชค” จี้สอบลึกบ่อน Shuffle สั่งบล็อกคนไทยหนีการตรวจสอบ ! เปิดปมหุ้นบุริมสิทธิ 1 % เชื่อมโยงการเมืองหรือไม่ ?
เว็บพนันออนไลน์ Shuffle ประกาศปิดกั้นผู้เล่นจากไทย ท่ามกลางการตรวจสอบเส้นทางเงินและสัดส่วนหุ้นบุริมสิทธิ 1% ที่เชื่อมโยงกับบุคคลใกล้ชิดนักการเมือง
“ศิริโชค” เปิดปม “ไอเดียร์” บริจาคเงินให้ภูมิใจไทย โยงข้อสงสัยที่มาของทรัพย์สิน
ศิริโชค โสภา ตั้งคำถามเงินบริจาค 150,000 บาทให้พรรคภูมิใจไทยจากสุชาดา ซาง แทนทรัพย์ ท่ามกลางทรัพย์สินรวมเกือบ 2,000 ล้านบาท และข้อสงสัยเรื่องที่มาของความมั่งคั่ง