ครบรอบ 35 ปี รัฐประหาร 23 กุมภาฯ 2534 ก่อนเกิดเหตุการณ์พฤษภาทมิฬ

เหตุการณ์รัฐประหารเมื่อวันที่ 23 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2534 นำโดย คณะรักษาความสงบเรียบร้อยแห่งชาติ (รสช.) ไม่ใช่เพียงแค่การเปลี่ยนขั้วอำนาจ แต่เป็นจุดตัดสำคัญที่สะท้อนถึงการปะทะกันระหว่าง “กลุ่มทุนการเมืองที่มาจากการเลือกตั้ง” และ “กองทัพซึ่งเป็นขั้วอำนาจดั้งเดิม” ท่ามกลางยุคทองที่เศรษฐกิจไทยกำลังพุ่งทะยานจนถูกคาดการณ์ว่า จะเป็น “เสือตัวที่ 5 แห่งเอเชีย”

1. ก่อนรัฐประหาร: ประชาธิปไตยเบ่งบานและ “บุฟเฟต์คาบิเนต”

รัฐบาลของ พล.อ.ชาติชาย ชุณหะวัณ (พรรคชาติไทย) ถือเป็นรัฐบาลที่นายกฯ มาจากการเลือกตั้งเป็นครั้งแรกในรอบทศวรรษ นับตั้งแต่เหตุการณ์ 6 ตุลามหาวิปโยค (ปี 2519) โดยนโยบายเปลี่ยนสนามรบเป็นสนามการค้าของในยุครัฐบาลชาติชาย ทำให้เศรษฐกิจไทยเติบโตแบบก้าวกระโดด

อย่างไรก็ตาม รัฐบาลชุดนี้ก็เผชิญกับข้อครหาเรื่องการทุจริตคอร์รัปชัน จนสื่อมวลชนในยุคนั้นตั้งฉายาให้ว่า “บุฟเฟต์คาบิเนต” ซึ่งกลายเป็นจุดอ่อนสำคัญที่ทำให้กองทัพใช้เป็นข้ออ้างในการเข้าแทรกแซง

2. รอยร้าวและความขัดแย้ง: กองทัพ vs นักการเมือง

แกนนำสำคัญของกองทัพในขณะนั้นคือกลุ่มนายทหาร จปร. 5 (เช่น พล.อ. สุจินดา คราประยูร, พล.อ. อิสระพงศ์ หนุนภักดี) ซึ่งกุมกำลังรบหลัก ความขัดแย้งเริ่มปะทุขึ้นเมื่อ “รัฐบาลชาติชาย” พยายามลดทอนบทบาทของกองทัพในทางการเมือง เช่น การปลดหรือโยกย้ายนายทหารระดับสูง รวมถึงการตั้ง “พล.อ. อาทิตย์ กำลังเอก” อดีต ผบ.ทบ. ซึ่งเป็นไม้เบื่อไม้เมากับ จปร. 5 เป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม

3. ปฏิบัติการ “ยึดอำนาจกลางเวหา”

เช้าวันที่ 23 กุมภาพันธ์ 2534 ปฏิบัติการยึดอำนาจเกิดขึ้นอย่างอุกอาจและเหนือความคาดหมาย “พล.อ.ชาติชาย” ถูกควบคุมตัวบนเครื่องบิน C-130 ณ สนามบินกองทัพอากาศ (บน.6) คณะ รสช. ซึ่งมี “พล.อ. สุนทร คงสมพงษ์” ผู้บัญชาการทหารสูงสุด เป็นหัวหน้าคณะ ได้ประกาศยึดอำนาจโดยให้เหตุผลหลัก 5 ประการ ได้แก่

1. พฤติการณ์ฉ้อราษฎร์บังหลวง (บุฟเฟต์คาบิเนต)
2. ข้าราชการการเมืองรังแกข้าราชการประจำ
3. รัฐบาลเป็นเผด็จการทางรัฐสภา
4. การทำลายสถาบันทหาร
5. การบิดเบือนคดีลอบสังหารบุคคลสำคัญ

4. จากรัฐประหาร สู่พฤษภาทมิฬ

คณะ รสช. ได้แต่งตั้ง “อานันท์ ปันยารชุน” เป็นนายกฯ ซึ่งรัฐบาลอานันท์ได้รับการชื่นชมว่า มีผลงานโดดเด่นและโปร่งใส อย่างไรก็ตาม ได้มีการร่างรัฐธรรมนูญปี 2534 ที่เอื้อต่อการสืบทอดอำนาจของ รสช.

ต่อมาหลังการเลือกตั้งในปี 2535 “พล.อ. สุจินดา คราประยูร” ซึ่งเคยลั่นวาจาว่าจะไม่รับตำแหน่งนายกฯ ได้กลับลำ อ้าง “ยอมเสียสัตย์เพื่อชาติ” ขึ้นรับตำแหน่งนายกฯ นำไปสู่ความไม่พอใจของประชาชนอย่างรุนแรง ก่อให้เกิดการประท้วงใหญ่และการปราบปรามอย่างเด็ดขาดในเหตุการณ์ “พฤษภาทมิฬ ปี 2535”

ผลพวงจากพฤษภาทมิฬ ทำให้กองทัพต้องถอยกลับเข้ากรมกองยาวนานกว่า 14 ปี และนำไปสู่ความตื่นตัวทางการเมืองของชนชั้นกลางที่ต้องการการปฏิรูปการเมือง จนเกิดเป็นรัฐธรรมนูญฉบับประชาชนปี 2540 ในเวลาต่อมา