ปรัชญาเศรษฐกิจ “มหาวิทยาลัยบ้านนอก” เลิกไล่ล่าความรวย แต่มุ่งสร้างความมั่นคง

ท่ามกลางกระแสทุนนิยมที่ผลักดันให้ผู้คนและภาคธุรกิจมุ่งหน้าแสวงหาความ “ร่ำรวย” และผลกำไรสูงสุด ยังมีชุมชนเล็กๆ แห่งหนึ่งที่เลือกเดินสวนทางตลอดระยะเวลา 30 ปีที่ผ่านมา

“ชุมชนบ้านจำรุง” ได้พิสูจน์ให้เห็นถึงพลังของการพึ่งพาตนเองภายใต้หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง จนได้รับการขนานนามว่าเป็นแหล่งเรียนรู้นอกระบบที่ชื่อว่า “มหาวิทยาลัยบ้านนอก”

เรื่องราวอันทรงพลังนี้ถูกถ่ายทอดผ่านการบรรยายของ “คุณชาติชาย เหลืองเจริญ” (ผู้ใหญ่ตี๋) ประธานสภาองค์กรชุมชน ซึ่งได้มาถอดรหัสความสำเร็จที่เปลี่ยนชุมชนเกษตรกรธรรมดา สู่ความมั่นคงที่ยั่งยืน

1. เปลี่ยนเข็มทิศ: จากการไล่ล่าความรวย สู่การสร้างปราการความมั่นคง

จุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงมาจากความตระหนักรู้ว่า นโยบายของรัฐบาลไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อให้เกษตรกรร่ำรวย และการมัวแต่รอคอยความช่วยเหลือก็เป็นเพียงการเสียเวลาเปล่า

ชุมชนจึงตัดสินใจครั้งใหญ่ด้วยการปลดคำว่า “ร่ำรวย” ออกจากเป้าหมายชีวิต แล้วนำคำว่า “มั่นคง” มาเป็นเข็มทิศแทน ความมั่นคงในนิยามของพวกเขาจับต้องได้จริง นั่นคือการมีอาหารที่ปลอดภัย มีรายได้หมุนเวียน พึ่งพาตนเองได้ และมีชีวิตที่มีเสถียรภาพ

2. นวัตกรรมทางความคิด: “กินเหล้า วางแผน ปฏิบัติการ ทบทวน”

เมื่อเผชิญปัญหาว่า การทำเกษตรอินทรีย์มีแต่คนชื่นชมแต่ไม่มีคนซื้อ พวกเขาไม่ได้ย่อท้อ แต่ใช้หลักการที่ว่า “เจ้าของปัญหาต้องลุกขึ้นมาแก้ปัญหาเอง” ผ่านนวัตกรรมทางความคิดที่เรียกว่าวิถี “กินเหล้า วางแผน”

วงสนทนายามเย็นนี้มักเริ่มต้นด้วยทัศนคติเชิงบวกว่า “เรื่องนี้ไม่ยาก” โดยมีกระบวนการทำงาน 4 ขั้นตอนคือ กินเหล้า วางแผน ไปสู่การปฏิบัติการ และทบทวน การคิดเพื่อประโยชน์ส่วนรวมจากผู้ที่รู้ลึกรู้จริง ก่อให้เกิดเป็นแผนยุทธศาสตร์ 4 ด้าน คือ “ฟื้นคน ฟื้นดิน ฟื้นน้ำ ฟื้นป่า”

ความสำเร็จนี้ยังเกิดจากการรวมกลุ่มอย่างเหนียวแน่นจาก 1 กลุ่ม ขยายเป็น 40 กลุ่ม โดยชุมชนเป็นผู้กุมบังเหียนภารกิจหลักทั้ง 5 ด้านด้วยตนเอง

ตั้งแต่การผลิตแบบอินทรีย์เพื่อสร้างความมั่นคงทางอาหารรอบบ้าน การแปรรูปวัตถุดิบที่ราคาตกต่ำ การหัดทำการตลาดและค้าขาย การใช้การท่องเที่ยวโดยชุมชนเป็นเครื่องมือรองรับผลผลิต ไปจนถึงการสื่อสารบอกเล่าเรื่องราวกับสังคมภายนอก

3. แปรรูปเพื่อ “เสถียรภาพ” ไม่ใช่เพื่อฟันกำไรตามกลไกทุนนิยม

สิ่งที่กระตุกความคิดในโลกยุคใหม่คือ ชุมชนนี้ไม่ได้แปรรูปอาหาร ผลไม้ เพื่อมุ่งหวังให้สินค้ามีราคาสูงลิ่วตามกลไกตลาดทุนนิยม แต่ทำเพื่อยืดอายุและแก้ปัญหาสินค้าล้นตลาด อาทิเช่น ทุเรียนตกไซส์ที่ตลาดไม่รับซื้อ ถูกนำมาแปรรูปเป็นทุเรียนทอด (ที่อร่อยที่สุดในโลก) เป็นต้น

เมื่อราคาข้าวเปลือกตกต่ำอย่างหนัก พวกเขาก็นำไปแปรรูปเป็นเหล้าขาว 40 ดีกรีผสมสมุนไพร ผลผลิตประมงก็นำมาทำน้ำปลาและกะปิโดยใช้การ “รับรองกันเอง” ที่อิงจากความซื่อสัตย์ต่อคุณภาพ

แม้แต่สมุนไพรพื้นบ้านอย่างใบชะพลูและใบกระท่อมก็นำมาทำเป็นเมี่ยงคำ และทำยาดมสมุนไพรเจาะกลุ่มนักท่องเที่ยวต่างชาติ

4. กลยุทธ์การตลาดและบริการฉบับถึงลูกถึงคน

ชุมชนใช้การท่องเที่ยวเป็นเครื่องมือสำคัญในการดึงดูดกำลังซื้อด้วยกลยุทธ์ที่เฉียบคมและมีสีสัน เช่น “กลยุทธ์บุฟเฟต์ผลไม้ฟรี” ที่ยอมเปิดสวนให้กินฟรีสวนละ 1 ต้น (จาก 200 สวน) เพื่อดึงรถบัสพานักท่องเที่ยวเข้ามาซื้อผลผลิตกลับไปจำนวนมาก

ที่พักโฮมสเตย์ 37 หลังก็มีการจัดสรรตามรสนิยม ให้นักท่องเที่ยวสายดื่มพักกับเจ้าของบ้านที่มีรสนิยมเดียวกัน และเป็นผู้ฟังที่ดี ส่วนสายบุญก็ส่งไปพักกับเจ้าของบ้านสายปฏิบัติธรรม เป็นต้น

5. ผู้บริโภคคือ “เพื่อน” และรอยต่อของยุคสมัยที่ท้าทาย

ความมั่นคงระยะยาวของชุมชนยังเกิดจากการสร้างธนาคารต้นไม้ ให้ชาวบ้านปลูกต้นไม้มีค่าอย่างตะเคียนและยางนานับแสนต้น หลักการสำคัญที่สุดที่ขับเคลื่อนแนวทางของพวกเขาคือ ความศรัทธาต่อแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง ในหลวงรัชกาลที่ 9

โดยพวกเขาไม่เคยมองผู้มาเยือนเป็น “กระเป๋าเงิน” แต่มองเป็น “เพื่อน” ที่ควรได้รับของกินที่ดีที่สุด อย่างไรก็ตาม ความท้าทายในปัจจุบันคือการดึงเด็กเยาวชนรุ่นใหม่เข้ามาสานต่อ เนื่องจากระบบการศึกษากระแสหลักมักสอนให้มุ่งแสวงหากำไรและสร้างแบรนด์เพื่อความร่ำรวย ซึ่งขัดกับหลักคิดของชุมชน

การเดินทางของพวกเขาคือเครื่องยืนยันว่า เกษตรกรไทยสามารถมีชีวิตที่มั่นคงและมีเกียรติได้ โดยไม่ต้องรอคอยความช่วยเหลือจากใคร เพียงแค่กล้าพลิกวิธีคิด หันมาพึ่งพาตนเอง ใช้ภูมิปัญญาบ้านๆ รวมกลุ่มกันแก้ปัญหา และที่สำคัญที่สุดคือ การเลิกมองผู้บริโภคเป็นแค่ “กระเป๋าเงิน” แต่เลือกที่จะมอบสิ่งที่ดีที่สุดให้กันในฐานะ “เพื่อน” 

ความสำเร็จของที่นี่จึงไม่ใช่ความร่ำรวยที่ฉาบฉวย แต่คือการสร้างรากฐานชีวิตที่แข็งแกร่ง จนไม่มีวิกฤตเศรษฐกิจใดมาสั่นคลอนศักดิ์ศรีของพวกเขาได้

——————–

ที่มา : การจัดอบรม หลักสูตรพัฒนาผู้ผลิตรายการสำหรับกิจการกระจายเสียงและกิจการโทรทัศน์ (The Producer รุ่นที่ 2) ณ มหาวิทยาลัยบ้านนอก บ้านจำรุง อ.แกลง จ.ระยอง ในโอกาสศึกษาดูงานส่วนภูมิภาค ครั้งที่ 1 เมื่อวันเสาร์ที่ 21 มีนาคม 2569 ดำเนินงานโดย บริษัท อิศรา ไทย เพรส เดเวลอปเมน์ จำกัด ภายใต้ความร่วมมือกับสมาคมโทรทัศน์ระบบดิจิตอล (ประเทศไทย) สมาพันธ์สมาคมวิชาชีพวิทยุกระจายเสียงและวิทยุโทรทัศน์ สนับสนุนโดย กองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์