“รามายณะ” กับ “รามเกียรติ์” แตกต่างกันอย่างไร ?

กระแสความสนใจในมหากาพย์ระดับโลกกลับมาคึกคักอีกครั้ง จากการเข้าฉายของภาพยนตร์ฟอร์มยักษ์สัญชาติอินเดียเรื่อง “Ramayana” ที่นำตำนานฮินดูมาถ่ายทอดบนจอภาพยนตร์ได้อย่างยิ่งใหญ่

 โดยภาพยนตร์เรื่องนี้อาจจุดประกายให้หลายคนอยากรู้ว่า "รามายณะ" ต้นฉบับดั้งเดิมของอินเดีย เมื่อกลายมาเป็น "รามเกียรติ์" ในแบบที่คนไทยคุ้นเคย มีการปรับเปลี่ยนเนื้อหาบางส่วนให้แตกต่างไปจากเดิมอย่างไรบ้าง

 1. คัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์ vs วรรณคดี

แก่นหลักของทั้งสองเวอร์ชั่นยังคงเหมือนกัน คือการทำสงครามระหว่างฝ่ายธรรมะ (พระราม) และฝ่ายอธรรม (ทศกัณฐ์ หรือ ราวณะ) เพื่อชิงนางสีดาคืน แต่เมื่อวรรณกรรมเรื่องนี้เดินทางเข้ามาในสังคมไทย เนื้อหาได้ถูกปรับแต่งให้เข้ากับคติพุทธศาสนา จารีตประเพณี และรสนิยมของคนในท้องถิ่น จนเกิดความแตกต่างที่ชัดเจนใน 4 ประเด็นหลัก

 รามายณะ (อินเดีย): มีสถานะเป็น "คัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์ทางศาสนาพราหมณ์-ฮินดู" พระรามคือองค์อวตารของพระนารายณ์ที่ผู้คนกราบไหว้บูชาด้วยความศรัทธาสูงสุด เนื้อหาจึงเน้นการรักษาธรรมะ ความบริสุทธิ์ และหลักปรัชญาชีวิตที่เคร่งครัด

 รามเกียรติ์ (ไทย): ถูกลดทอนความเป็นคัมภีร์ทางศาสนาลง แล้วปรับให้เป็นวรรณคดีและศิลปะการแสดง เช่น โขน และหนังใหญ่ มุ่งเน้นความสนุกสนาน ลีลาการรบ กระบวนท่ารำ และอารมณ์ขันที่เข้าถึงคนดูได้ง่ายกว่า

2. การเปลี่ยนนิสัยตัวละคร

 หนุมานในต้นฉบับอินเดีย คือสัญลักษณ์แห่งความภักดีบริสุทธิ์ ถือพรหมจรรย์ สุภาพนอบน้อม แต่ในรามเกียรติ์ของไทย หนุมานถูกปรับบทบาทให้เป็นขุนพลหนุ่มเจ้าเสน่ห์ แพรวพราว มีหลายภรรยาระหว่างทำศึก (เช่น นางสุพรรณมัจฉา นางเบญจกาย) เพื่อเพิ่มสีสันและสะท้อนภาพลักษณ์ชายนักรบในวรรณคดีไทย

 ทศกัณฐ์ในรามายณะ มีความเป็นพราหมณ์ผู้ทรงความรู้ในพระเวท แต่พ่ายแพ้ต่อกิเลส ในรามเกียรติ์ถูกเติมมิติความเป็นมนุษย์ให้ชัดเจนขึ้น มีรัก โลภ โกรธ หลง และความอ่อนไหวมากกว่าภาพของอสูรร้ายเพียงด้านเดียว

 3. ปมสายเลือด และตัวละครที่ถูกสร้างเพิ่ม

 ในเรื่องชาติกำเนิดนางสีดา ต้นฉบับวาลมีกิของอินเดียระบุเพียงว่า นางสีดาเกิดจากรอยไถในพิธีแรกนาขวัญของท้าวชนก แต่รามเกียรติ์ของไทยผูกปมดราม่าให้ซับซ้อนขึ้น โดยกำหนดให้นางสีดาเป็นลูกแท้ๆ ของทศกัณฐ์กับนางมณโฑ แต่ถูกทำนายว่าเป็นกาลกิณีต่อวงศ์ยักษ์จึงถูกจับใส่ผอบลอยน้ำไป

 การที่ทศกัณฐ์มาหลงรักและลักพาตัวลูกสาวตัวเอง จึงเป็นการตอกย้ำเรื่อง "กฎแห่งกรรม" ที่หนีไม่พ้นตามคติความเชื่อแบบไทย

 รามเกียรติ์ได้ผสมผสานเรื่องเล่าจากหลายสายและจินตนาการของกวีไทย จนเกิดตัวละครและเหตุการณ์สำคัญที่ไม่มีในต้นฉบับวาลมีกิ เช่น ตำนานของ “นนทก” ยักษ์ล้างเท้าที่เป็นจุดเริ่มต้นของการอวตารทั้งหมด หรือไมยราพ พญายักษ์เมืองบาดาลที่ทำให้หนุมานได้พบกับมัจฉานุ ลูกชายของตนเอง

 4. โศกนาฏกรรมแห่งเกียรติยศ vs สุขนาฏกรรมแห่งการประนีประนอม

 รามายณะจบลงด้วยโศกนาฏกรรม เมื่อประชาชนยังแคลงใจในความบริสุทธิ์ของนางสีดา แม้จะลุยไฟพิสูจน์แล้ว พระรามจึงจำต้องเนรเทศนางสีดาออกจากเมืองเพื่อรักษาเกียรติยศของกษัตริย์ ท้ายที่สุดเมื่อต้องพิสูจน์ความบริสุทธิ์ซ้ำอีกครั้ง นางสีดาจึงอธิษฐานให้พระแม่ธรณีสูบร่างกลับคืนไป ส่วนพระรามก็เดินลงแม่น้ำสรยูเพื่อคืนสู่สวรรค์

 รามเกียรติ์มีการปรับตอนจบให้เป็นสุขนาฏกรรม เมื่อนางสีดาน้อยใจหนีลงไปเมืองบาดาล พระอิศวรจึงเสด็จลงมาทำหน้าที่เป็นผู้ใหญ่คอยไกล่เกลี่ย และจัดพิธีอภิเษกสมรสให้ทั้งสองพระองค์กลับมาครองคู่กันอย่างมีความสุข

 ความแตกต่างระหว่าง “รามายณะ” และ “รามเกียรติ์” เป็นผลมาจากการปรับวรรณกรรมให้เข้ากับบริบทของแต่ละสังคม ในขณะที่ต้นฉบับอินเดียให้ความสำคัญกับความศักดิ์สิทธิ์และหลักคำสอนทางศาสนาพราหมณ์-ฮินดูอย่างเคร่งครัด

 ฉบับของไทยได้ถูกนำมาดัดแปลงเพื่อใช้ในศิลปะการแสดงและสอดแทรกคติพุทธศาสนาเข้าไปแทน การปรับเปลี่ยนเนื้อหาบางส่วน นิสัยตัวละคร รวมถึงตอนจบของเรื่อง จึงไม่ได้ทำให้แก่นเรื่องเสียไป แต่เป็นการปรับให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตและความเข้าใจของคนในแต่ละวัฒนธรรมนั่นเอง

 บทความโดย ศราวุธ เอี่ยมเซี่ยม